Skip to main content

O projekcie

Projekt „Manuscripta.pl” uruchomiony został jesienią 2016 r. w Instytucie Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk przy współpracy Instytutu Sztuki PAN, Instytutu Badań Literackich PAN i Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. W latach 2017–2023 działania Zespołu realizującego projekt finansowane były z grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (nr rej. 11H 16 0084 84). Dzięki temu wsparciu Zespołowi udało się przeprowadzić kwerendy we wszystkich repozytoriach polskich, które posiadają rękopisy średniowieczne, a w 2022 r. uruchomić wyposażoną w bazę danych witrynę „Manuscripta.pl: Przewodnik po rękopisach średniowiecznych w zbiorach polskich”. Celem tej witryny jest dostarczenie badaczom narzędzia informacyjno-wyszukiwawczego, integrującego dane na temat wszystkich dotychczasowych dokonań naukowych poświęconych rękopisom średniowiecznym, a także oferującego podstawowe informacje i ciekawostki szerokim rzeszom osób zainteresowanych polskim dziedzictwem kulturowym.

Podstawą strony jest rejestracja wszystkich zabytków podpadających pod kategorię rękopisów tzw. bibliotecznych powstałych do ok. 1530 r. Rękopis biblioteczny to nic innego jak książka rękopiśmienna, czyli ta, która pełniła rolę dzisiejszej książki drukowanej, tyle że przed wynalazkiem ruchomej czcionki. Przełomowe wydarzenie, jakim było pojawienie się „czarnej sztuki”, nie usunęło natychmiast w cień książki rękopiśmiennej. Proces ten trwał dosyć długo, w niektórych krajach nawet kilka wieków. Badania wykazały, że na ziemiach polskich zmiany znamionujące odejście od obyczajów średniowiecznych w stosunku do książki rękopiśmiennej utrwaliły się dopiero w drugiej ćwierci XVI wieku i chociaż książka rękopiśmienna trwała nadal, to jednak jej wytwarzanie, wygląd i funkcje były już inne niż w średniowieczu. Dlatego w kwerendach prowadzonych na potrzeby „Manuscripta.pl” przyjęliśmy cezurę czwartej dekady XVI w., jako zamykającą okres średniowiecznej książki rękopiśmiennej. Nie można jednak zapominać, że jest to granica umowna i dlatego w niektórych przypadkach użytkownik naszej bazy przekona się, że bywa ona przekroczona.

W ramach projektu postanowiliśmy zebrać informacje na temat średniowiecznej książki rękopiśmiennej w każdej jej postaci. Tak więc o ile podstawę materiałową całości przedsięwzięcia stanowi baza danych gromadząca informacje na temat kodeksów zachowanych w publicznych i niepublicznych zbiorach polskich, to jednak nie pominęliśmy trzech innych filarów wiedzy na temat historii książki na ziemiach polskich: fragmentów, poloników, czyli zabytków przechowywanych w zbiorach zagranicznych, i informacji o rękopisach zaginionych.

Drugi filar naszego projektu to fragmenty książek już nieistniejących (lub wypreparowanych z książek istniejących ale przechowywanych odrębnie) zachowane w postaci luźnych poszytów, adligatów, pojedynczych kart, iluminowanych inicjałów lub ilustracji wyciętych dla celów kolekcjonerskich, oraz fragmentów makulaturowych użytych jako elementy opraw późniejszych książek, lub nawet skórzanych uszczelnień stosowanych jeszcze w XIX wieku przy wytwarzaniu i konserwowaniu instrumentów muzycznych. Fragmentów tych jest bardzo dużo. Dotychczas, zwłaszcza te zachowane w oprawach, były powszechnie lekceważone; do tego stopnia, że nieraz w trakcie napraw introligatorskich po prostu je usuwano i wyrzucano. Niemniej, odkrycia dokonane już w trakcie prac naszego Zespołu (zob. np. blog „Tajemnice opraw”) jednoznacznie dowodzą, jak ważne potrafią być niewielkie nawet fragmenty, by nie wspomnieć o klasycznym już dzisiaj przykładzie Kazań świętokrzyskich.

Trzeci filar projektu stanowi rejestracja kodeksów rękopiśmiennych o polskiej proweniencji przechowywanych w zbiorach zagranicznych. Projekt ma również na celu zbieranie wiadomości archiwalnych i znajdujących się w literaturze przedmiotu o rękopisach utraconych. Ta ostatnia kategoria stanowi czwarty filar naszego przedsięwzięcia.

Burzliwe dzieje polskich zbiorów bibliotecznych podyktowały specyficzną kolejność zadań Zespołu. Rabunek i zaniedbanie charakterystyczne dla wieków XVIII i XIX, w wieku XX uzupełniły jeszcze bezprzykładne zniszczenia czasów drugiej wojny światowej oraz rozgardiasz i brak profesjonalizmu ze strony decydentów tuż po zakończeniu działań wojennych. W latach późniejszych, chociaż zabezpieczono podstawowe warunki przechowywania bibliotecznych zbiorów specjalnych, komunistyczne władze funkcjonowały w swoistym rozdarciu między zrozumieniem niezwykłej wagi najstarszych zabytków polskiej kultury umysłowej a „kościelnym” ich charakterem. O ile pierwszy z tych aspektów był chętnie eksponowany, o tyle drugi powodował zakłopotanie i niezdecydowanie w sprawie nadania badaniom nad nimi priorytetowej rangi. Wszystko to spowodowało, że korpus polskich rękopisów średniowiecznych do niedawna był nie tylko niezbadany i nieopisany, lecz nawet w dużej mierze pozostawał nierozpoznany. Obecnie nad Polską zawisła groźba podzielenia losu Ukrainy. W tych warunkach to, co rozpoczęło się jako prywatna inicjatywa naukowa kilkorga badaczy rękopisów średniowiecznych, którzy znaleźli wsparcie najpierw ze strony dyrekcji IHN PAN a następnie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, nabrało wagi przedsięwzięcia niezwykle ważnego dla polskiego dziedzictwa kulturowego.

Pierwszy etap prac, przewidziany na lata 2017–2023, objął zarejestrowanie w oparciu o kwerendy przeprowadzone in situ i wprowadzenie do bazy danych podstawowych informacji na temat wszystkich zachowanych w Polsce kodeksów rękopiśmiennych. Procedura ta objęła stworzenie opisów skróconych (datacja, materiał piśmienny, język lub języki zapisanych treści, liczba kart, wymiary) oraz nadanie unikatowych numerów MSPL. Posiadanie tego numeru przez dany zabytek oznacza pewność, że kodeks był zarejestrowany w drodze autopsji ze strony członka Zespołu. Jest to bardzo istotne, ponieważ rękopisy średniowieczne należą do najcenniejszych obiektów przechowywanych w zbiorach bibliotecznych i archiwalnych. Ich wartość rynkowa powoduje, że zdarzają się wypadki kradzieży. Procedura nadania numeru MSPL wyklucza jakiekolwiek postępowanie zdalne, przez co rejestracja przez Zespół „Manuscripta.pl” nabrała cech ogólnopolskiego spisu z natury, a osoby prowadzące śledztwo w przypadku kradzieży zyskują chronologiczny punkt wyjścia, kiedy dany zabytek z pewnością był na miejscu.

W ramach projektu „Manuscripta.pl” prowadzona jest także rejestracja fragmentów oraz nieustające kwerendy w literaturze, nakierowane na gromadzenie bibliografii poszczególnych zabytków, a także informacji na temat rękopisów zaginionych i zniszczonych. Odrębne pole poszukiwań stanowią polonika, których stale rosnąca lista powstaje w oparciu o publikowane inwentarze i katalogi zbiorów obcych, a także inwentarze internetowe i biblioteki cyfrowe.

Na obecnym etapie projektu przewidziane jest coraz bardziej szczegółowe inwentaryzowanie kodeksów polskich, kontynuacja rejestrowania fragmentów oraz systematyczne kwerendy w zbiorach zagranicznych. Poważnym problemem nie tylko logistycznym lecz także metodologicznym jest opracowanie fragmentów. Różnorodność materiałów należących do tej kategorii powoduje konieczność dywersyfikacji podejścia. Inaczej opracowywać należy bowiem poszyty i adligaty, inaczej wycięte z kodeksów iluminacje, a jeszcze inaczej drobne kawałki pergaminu lub papieru, na których widnieje drobny kawałek tekstu lub zdobnictwa. W zakresie opracowywania fragmentów nawiązany został kontakt roboczy ze szwajcarskim projektem badawczym Fragmentarium, afiliowanym przy Uniwersytecie we Fryburgu.

W skład Zespołu Manuscripta.pl wchodzą następujące osoby:

dr Irina Chachulska, Instytut Sztuki PAN, Warszawa
dr Agnieszka Fabiańska, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
dr hab. Jerzy Kaliszuk, prof. PAN, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa
dr Mateusz Marszałkowski, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa
mgr Karolina Piszczałka, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa
dr Paulina Pludra-Żuk, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa
dr hab. Jacek Soszyński, prof. PAN, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa – kierownik projektu
mgr Sławomir Szyller, Warszawa

Ponadto z zespołem współpracują:

ks. dr Wojciech Baran, Archiwum i Biblioteka Krakowskiej Kapituły Katedralnej w Krakowie
dr hab. Agnieszka Borysowska, Książnica Pomorska w Szczecinie
dr Michał Broda, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
ks. dr Tomasz Garwoliński, Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum” i Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie
dr Dominika Grabiec, Instytut Sztuki PAN, Warszawa
inż. dypl. Jan Hieronymus, Berlin (IT)
mgr Izabela Klawińska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu
mgr Małgorzata Klepczyńska, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, Dział Zbiorów Specjalnych, Bydgoszcz
dr Brian Krostenko, University of Notre Dame, Indiana, USA
mgr Łukasz Krzyszczuk, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
dr hab. Jakub Kujawiński, Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu
dr Michał Kulecki, Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa
dr Agata Larczyńska, PAN Biblioteka Gdańska
dr hab. Mieczysław Mejor, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa
dr Wojciech Michalski, Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego, Lublin
dr Piruz Mnatsakanyan, Instytut Matenadaran im. św. Mesropa Masztoca, Erywań
† dr hab. Angelika Modlińska-Piekarz, Katolicki Uniwersytet Lubelski
s. Elżbieta Oszajca, Biblioteka Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Lublinie
dr Adam Poznański, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
dr Hanna Rajfura, Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii
dr Josefina Rodríguez-Arribas, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa
ks. dr Michał Sołomieniuk, Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie
dr Alicja Szulc, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
dr Ryszard Tatarzyński, Kraków
dr Jan Paweł Woronczak, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
mgr Krystyna Wyszomirska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska w Toruniu