Z Byszewa na antypody

Autorem kopii, jak mówi notatka z 1820 roku wpisana na k. 1r, był „Pater Nicolaus … im Kloster zu Bischewo” [Manion et al. (1989), s. 77]. Nie jest wykluczone, że był to ten sam Mikołaj, który w tymże klasztorze skopiował w 1313 roku mszał, a trzy lata później – Pięcioksiąg i Nowy Testament [Karczewski (2001), s. 13]

Możliwe, że całość tej kopii Biblii składała się z trzech tomów, ponieważ ten, który dotrwał do naszych czasów zawiera tylko Księgi Machabejskie i Nowy Testament, przy czym w tym ostatnim układ jest nieco inny, niż przyjęto dzisiaj, mianowicie Dzieje Apostolskie zostały umieszczone po Liście do Hebrajczyków, natomiast Apokalipsa – bezpośredni po Ewangeliach. Zaraz po powstaniu Biblia z Byszewa była kodeksem liczącym 170 pergaminowych kart o wymiarach 43,7 x 30,0 cm, zapisanych w dwóch kolumnach 33,4 x 21,7 cm. Tekstowi towarzyszą zdobienia w postaci filigranowych, błękitno-czerwonych inicjałów z wypustkami wyprowadzonymi na boczny margines kolumny, o wysokości na ogół 3 wierszy (na początku rozdziałów), lub od 6 do 7 wierszy (na początku prologów i ksiąg), przy czym w wypadku liter z wydłużeniem górnym lub dolnym, jak ‘b’, ‘I’ czy ‘P’, laski sięgają 16–22 wierszy. Oryginalna oprawa nie dotrwała do naszych czasów – obecna pochodzi z połowy XVI wieku: deski obłożone brązową, dziś już sczerniałą skórą cielęcą, ze ślepymi tłoczeniami, m.in. wyobrażeniami Adama i Ewy z legendą „PER ADAM MORS” i Ukrzyżowania ze słowami „PER CHRIST[UM] VITA” [Manion et al. (1989), s. 76].

Przez niemal pięć wieków rękopis był przechowywany w Koronowie, ale po kasacie klasztoru w 1819 roku zbiory biblioteczne zostały rozproszone i w duże mierze zniszczone – do dzisiaj udało się odnaleźć zaledwie cztery średniowieczne rękopisy pochodzące z tego klasztoru: dwa z XIII wieku, przechowywane w Bibliotece Kórnickiej PAN – Biblia i Sentencje Piotra Lombarda – jeden, również z XIII wieku, w Berlinie (Ms. theol. lat. qu. 239) oraz omawiany kodeks z 1325 roku. Wprawdzie Jerzy Zathey [Cat. Kórnik BK PAN (1963), s. XXVI] sugeruje, że także rękopis Biblioteki Kórnickiej o sygn. 116 z XV wieku mógł pochodzić z Koronowa, jednakże argumentacja nie wydaje się być dostatecznie przekonująca.

Już rok później Biblia z Byszewa znalazła się w Berlinie, gdzie właściciel wpisał wspomnianą notatkę, bazującą na kolofonie znajdującym się na końcu kodeksu, a obecnie nieistniejącym. Pierwszym znanym właścicielem był Samuel Ives Curtiss (1844–1904), pastor kongregacjonalistyczny, który w latach 1872–1876 studiował filozofię i teologię w Bonn, Lipsku i Berlinie. Rękopis zakupił prawdopodobnie w roku 1875 w berlińskim antykwariacie, a do tego zakupu mogło go skłonić to, że pierwszym tekstem kodeksu są Księgi Machabejskie, co kojarzyło się z tematem jego dysertacji doktorskiej: The Name Machabee, wydanej w Lipsku w 1876 roku. Po licznych podróżach naukowych po Europie i Bliskim Wschodzie powrócił do Stanów Zjednoczonych, gdzie do końca życia był profesorem literatury biblijnej w Chicago.

Następnym posiadaczem został syn S.I. Curtissa – John Christlieb (1875–1923), przemysłowiec, m.in. dyrektor Caltex Oil Company. Zaraz po jego śmierci rękopis, wraz z dwoma innymi, także zawierającymi tekst Pisma Świętego, został wystawiony na sprzedaż w domu aukcyjnym Sotheby, Wilkinson and Hodge w Londynie. Wówczas okazało się, że rękopis miał już tylko 139 kart (zob. Schoenberg Database of Manuscripts [SDBM_179469]) – nie udało się ustalić, czy ubytek aż 31 kart nastąpił jeszcze w Berlinie, między rokiem 1820 a 1875, czy też gdy rękopis był w posiadaniu Curtissów. Dzięki analizie składek wiadomo, że usunięte zostały karty (według oryginalnej foliacji) 2–5, 12, 13, 33, 37, 49–52, 106, 120–125, 134 i ostatnie: 160–170, w tym wspomniane zakończenie z podanym czasem powstania (1325) i imieniem kopisty [Manion et al. (1989), s. 76].

Na aukcji w Londynie 11 grudnia 1923 roku Biblię nabył Thomas Thorp, antykwariusz z Guildford pod Londynem, który po dwóch latach umieścił ją w katalogu antykwariatu No. 364: Catalogue of a Large and Important Collection of Second-hand Books [SDBM_283919]. Wówczas to rękopis zakupił przebywający akurat w Europie Alfred Hamish Reed (1875–1975), nowozelandzki wydawca, autor i przedsiębiorca, ale także kolekcjoner różnych wydań Biblii, rękopiśmiennych i drukowanych. Mimo ogromnego zamiłowania do książek i zafascynowania rękopisami, po niespełna 25 latach Reed postanowił podzielić rękopis na wiele części i przekazać fragmenty do różnych instytucji i znajomym. Nie wiadomo, co nim powodowało, być może było to „pragnienie by dzielić się przyjemnością i inspiracją, jaką czerpał ze swoich rękopisów” [Hollis, Barratt (2007), s. 18], chociaż mógł to przecież realizować darując fragmenty rękopisów, które kupił jako takie, a miał ich ponad 50 [tamże, s. 19]. Nie jest wykluczone, że chciał, by przynajmniej fragmenty jednej z najstarszych wówczas kopii Biblii w Nowej Zelandii były dostępne w różnych miejscach. I rzeczywiście, obecnie znajdują się one zarówno na północy Nowej Zelandii, w Auckland, jak i na południu, w odległym o 1400 km Dunedin.

Począwszy od 1948 roku Reed przystąpił więc do dzielenia kodeksu i obdarowywania fragmentami różnych instytucji, głównie uczelni (seminariów) teologicznych. W wyniku tych działań:
— Public Library w Dunedin, gdzie mieszkał Reed, otrzymała największą część, bo 66 karty – k. 48–114 (według obecnej, wirtualnej foliacji);
— St John’s College w Auckland (obecnie John Kinder Theological Library) dostał oprawę i 47 początkowych kart;
— Knox College w Dunedin otrzymał dziewięć kart: k. 131–139;
— Church of Christ, również w Dunedin (obecnie jako depozyt w Knox College), uzyskał osiem kart: k. 115–122;
— Baptist College w Auckland (obecnie Carey Baptist College) uzyskał także osiem kart: k. 123–130, obecnie nie wiadomo, gdzie ten fragment się znajduje;
— University of Otago w Dunedin stał się właścicielem jednej karty – 48 według obecnej foliacji.

Ale na tym nie koniec wędrówek fragmentów, bo w 1969 roku A.H. Reed odebrał z Biblioteki Publicznej w Dunedin cztery karty i jedną (k. 114) ofiarował Bibliotece Uniwersytetu Otago jako dar z okazji 100-lecia jego powstania, a trzy pozostałe przekazał przyjaciołom z Canberry, Titirangi (przedmieście Auckland) i Londynu (prawdopodobnie był to Christopher de Hamel, który w [Manion et al. (1989), s. 40] przyznał, że posiada jedną z rozdanych przez Reeda kart), przy czym jedna z nich powróciła w roku 2012 do Biblioteki Publicznej w Dunedin (RMM Fragment 61b), a dwie pozostałe nadal są w rękach prywatnych.

Obecnie całość Biblii z Byszewa przedstawia się następująco (podane numery kart są wirtualne, ponieważ ani w średniowieczu, ani obecnie nie posiadały one ciągłej foliacji; „brak” oznacza ubytek przed 1923 r.):

Rękopis nie doczekał się do tej pory szczegółowego opracowania, poza dość skąpymi i rozproszonymi informacjami w katalogu rękopisów średniowiecznych w Nowej Zelandii [Manion et al. (1989)] i drobnymi wzmiankami w literaturze, wyłącznie nowozelandzkiej. Alexandra Gillespie na swoim blogu Old Books New Science jeden z wpisów z 2014 roku, zatytułowany Auckland, St John’s College MS 1, Bible, Germany, poświęciła oprawie Biblii z Byszewa, umieszczając także kilka jej zdjęć. Określenie „Germany” użyte w tytule wpisu świadczy o tym, że autorka opierała się tylko na katalogu z roku 1989, w którym „Bischewo” wymienione w notce z 1820 roku usiłowano zidentyfikować jako Buschow, wieś odległą o ok. 50 km od Berlina, w której zresztą nigdy nie było klasztoru. Dopiero w 2007 roku Christopher de Hamel podał właściwą identyfikację [Hollis, Barratt (2007), s. 38].

W sumie z kodeksu liczącego pierwotnie 170 kart obecnie zlokalizowano tylko 129 kart: osiem kart, które miały być w Carey Baptist College w Auckland, ciągle pozostaje nieodnalezionych, dwie znajdują się w prywatnych zbiorach, a ponadto do odszukania pozostaje 31 kart zawierających m.in. pierwsze rozdziały 1 Księgi Machabejskiej, prawie cały 1 List do Koryntian, czy Dzieje Apostolskie od rozdziału 12 do końca, które zaginęły przed 1923 rokiem. Czas pokaże, czy uda się odnaleźć przynajmniej część z nich.