Krzysztof Bracha (Pracownia literatury średniowiecza Instytut Badań Literackich PAN Warszawa)
Kolekcja kazań bpa kamienieckiego Leonarda Słończewskiego (zm. 1562 r.) z rękopisu Ossolineum 2309/II z I poł. XVI w.
Bp. Leonard Słończewski (zm. 1562 r.), to jeden z najbardziej uznanych kaznodziejów bożogrobskich okresu staropolskiego oraz jeden z najwybitniejszych kaznodziejów krakowskich XVI stulecia. Życie oraz osobowość twórcza Słończewskiego nie budziła dotychczas większych zainteresowań. Dorobek badawczy jest skromny i sprowadza się głównie do niewielkiego studium Władysława Abrahama sprzed 100 lat oraz do haseł słownikowych lub krótkich not m.in. autorstwa Jerzego Wolnego, wzmianek w monografiach miasta Miechowa, Zakonu Bożogrobców oraz diecezji kamienieckiej.
Leonard Słończewski (Leonard z Wyszogrodu; Altipolita) urodził się w Wyszogrodzie koło Płocka na Mazowszu, gdzie wstąpił do zgromadzenia kanoników Zakonu Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego zwanych Bożogrobcami/Miechowitami (OESSH), który jako prepozytura podlegał konwentowi w Miechowie. Jako zakonnik klasztoru bożogrobców w Miechowie pojawia się w źródłach w latach 1537-1539.
Jego wykształcenie budziło w dotychczasowej literaturze dyskusje. Tymczasem jego nazwisko (Leonardus de Vyschogrod) jako już zakonnika miechowskiego znajduje się w Metryce Uniwersytetu Krakowskiego, na który immatrykulował się 24.04.1537 r. W świetle Księgi Promocji Wydziału Sztuk Uniwersytetu Krakowskiego w 1537 r. za dziekanatu mistrza Tomasza z Krakowa uzyskał tytuł bakałarza sztuk, a w 1539 roku za dziekanatu mistrza Antoniego z Napachania magistra sztuk. Księga Promocji pod tą ostatnią datą wymienia go jako „presbiter ordinis Sepulchri Domini Hierosolimitani in Miechow”. W tym również roku wykładał na Wydziale Filozoficznym jako profesor extraneus. W tym samym roku podjął studia teologiczne i w 10.06.1543 r. uzyskał tytuł mistrza teologii. W. Abraham przyjmował, że uzyskał stopień doktora na jednym z uniwersytetów niemieckich, być może w Wittenbergu, gdzie z racji swoich poglądów podejrzewanych o sympatie reformacyjne mógł poznać samego Lutra. Hipoteza ta nie znalazła jednak potwierdzenia i trzeba przyjąć, że dotyczy raczej kontaktów Słończewskiego z tym środowiskiem.
Pełnił także funkcje w kościele św. Jadwigi i szpitala bożogrobców św. Jadwigi na Stradomiu w Krakowie jako prepozyt klasztorny (1543-1551). Od 1542 r. kaznodzieja w kościele Mariackim w Krakowie, a od 1544 r. mianowany także kaznodzieją katedralnym w Krakowie. Dysponował w ten sposób dwiema najważniejszymi ambonami krakowskimi. Od 1546 r. mianowany na stolec biskupi w Kamieńcu Podolskim przez króla Zygmunta I. Zasłynął jako wybitny kaznodzieja ceniony zarówno w środowisku dworskim na dworze króla Zygmunta Augusta jak też wśród miejscowej szlachty i mieszczan.
Zmarł w maju 1562 r. Został pochowany w katedrze w Kamieńcu Podolskim.
Jako żarliwy i wybitny mistrz słowa kaznodzieja piętnował nadużycia i stan ówczesnego Kościoła, przez co jako podejrzewany o sprzyjanie reformacji, stał się obiektem zainteresowania inkwizycji, a nawet ofiarą napaści fizycznej. Budził skrajne emocje w czasach gorących dysput teologicznych o stanie Kościoła stał się jednym z najbardziej wybitnych uczestników ówczesnych debat i zwolenników naprawy Kościoła i Rzeczypospolitej szczególnie na kresach zagrożonej ze strony Tatarów. Burzliwe czasy, w których żył, piętno zagrożenia ideowego i troski o stan spraw religijnych oraz zagrożenia politycznego i troski stan Rzeczypospolitej wywarły na nim wyraźne piętno odzwierciedlone w jedynym zabytku piśmienniczym, jaki pozostawił, w kazaniach. Warunki kształtujące jego osobowość twórczą sprawiają, że unikatowy zabytek jego spuścizny piśmienniczej jest wart dalszego zainteresowania, pogłębionych studiów, a w przyszłości edycji krytycznej tytułowej kolekcji kazań.
Tytułowa kolekcja kazań Słończewskiego została sporządzona, jak świadczą o tym marginalne noty z lat 1546-1550. Zachowała się w jedynym znanym rękopisie ze zbiorów Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu o sygnaturze 2309/II, która jest podstawą źródłową niniejszej prezentacji. Kolekcja nie została dotychczas zbadana, i pozostaje prawie całkowicie nieznana, choć od dawna zasługuje na zainteresowanie szczególnie z wykorzystaniem nowszych narzędzi badawczych oraz stanu badań, jakim dysponuje dziś sermonistyka oscylująca między historią idei a źródłoznawstwem, analizą technik redakcyjnych, perswazyjnych, retorycznych i uznająca piśmiennictwo kaznodziejskie za przykład tekstów kultury. Szczególnym walorem jest czas powstania kolekcji kaznodziejskiej, przełomowy dla dziejów Kościoła europejskiego w trakcie przed i soborowym, polemik i dyskusji religijnych w obronie ortodoksji przed naporem reformacji. Posługa Słończewskiego miała miejsce zarówno w środowisku elitarnym, w katedrze wawelskiej jak też na kresach Rzeczypospolitej, co dodatkowo wpływa na wartość poznawczą zachowanych kazań.
Kolekcja zawiera 13 kazań łacińskich, z których 10 należy do dorobku Słończewskiego, albowiem do tej grupy zaliczamy także kazanie anonimowe nr 7. Pozostałe 3 (nry: 8-10) należą do Mateusza z Kościana (Costenus) (zm. 1545 r.), profesora teologii na Uniwersytecie Krakowskim, rektora szkoły parafialnej i kaznodziei w Szamotułach.