Maria Koczerska, Tomasz Płóciennik
Korespondencja Jana Długosza na tle korespondencji Polaków w XIV i XV w.
W Polsce późnego średniowiecza, a zwłaszcza od początku panowania dynastii Jagiellonów (1386 r.) zwiększa się wyraźnie częstotliwość używania przekazu listowego, zarówno w stosunkach międzynarodowych, jak w sprawach prywatnych. Korespondencja była prowadzona przez kancelarię królewską, kancelarie biskupie i miejskie, a także osoby prywatne piśmienne i te, korzystające z usług ludzi pióra.
Problemem w Polsce było przechowywanie korespondencji: wysyłanej i otrzymywanej. Nie jest przypadkiem, że w oryginale zachował się zbiór korespondencji żupnika krakowskiego Mikołaja Serafina z lat 1437–1459, który to Mikołaj legitymował się co prawda polskim herbem Nieczuja, ale wywodził się z rodziny włoskiej osiadłej w Krakowie. Nie jest też przypadkiem, że korespondencja polskich autorów (wystawców) zachowała się w oryginale w archiwach dawnych miast państwa Zakonu Krzyżackiego, jak Toruń i Gdańsk, oraz w archiwum zakonnym — obecnie w Berlin-Dahlem. Natomiast kopie korespondencji zachowały się w rodzimego pochodzenia kodeksach rękopiśmiennych z pierwszej połowy XV w. — na poły prywatnych, na poły urzędowych, takich jak Liber cancellariae Stanislai Ciolek lub w podręcznikach pisania listów, jak Formularz Jerzego.
Wydana przez nas we współpracy z Hanną Rajfurą i Piotrem Węcowskim korespondencja Jana Długosza zawiera listy jego autorstwa do różnych adresatów oraz listy, których był on odbiorcą, a także listy poselstw Kazimierza Jagiellończyka, w których skład wchodził Długosz, związanych z wojną trzynastoletnią z Zakonem Krzyżackim (1454–1466) i rokowaniami z Czechami w latach 1467–1468. Większość tej korespondencji zachowała się w kodeksach rękopiśmiennych, należących do gatunku formularzy, zawierających wzory pism — w Bibliotece Jagiellońskiej o sygnaturach 42 i 1961 oraz w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie o sygnaturze 7534 (Formularz Stanisława Chodyńskiego), a także w kronice miasta Wrocławia Petera Eschenloera (zm. 1480) i w kilku czeskich kopiariuszach. W oryginale zachowało się 13 wydanych przez nas listów (list do Zbigniewa Oleśnickiego z 5 II 1450 r.; 7 listów do mansjonarzy sandomierskich, 3 listy Długosza do Jana Kapistrana; jeden list zbiorowy do Jana Lutka z Brzezia i jeden list Długosza i Jakuba z Szadka do rajców gdańskich i toruńskich). Wśród tych 13 oryginałów są dwa autografy Długosza, czyli listy napisane jego własną ręką (list do Zbigniewa Oleśnickiego z 1450 r. i ostatni chronologicznie list do mansjonarzy sandomierskich, pisany w Nowym Mieście Korczynie 15 XII 1478).
Wydane przez nas listy, których Długosz był autorem (nadawcą) lub adresatem, różnią się charakterem: od listów o charakterze ściśle informacyjnym, jak listy do mansjonarzy sandomierskich, do listów informacyjno-kurtuazyjnych, pisanych wedle reguł epistolograficznych, jak listy do Jana Tęczyńskiego (szczególnie list z 1450 r.) oraz do Mikołaja Merbotha, kanonika wrocławskiego, z 1470 r., a także listów o charakterze ściśle dyplomatycznym.